Tvrđava

Mehmedalija „Mak" Dizdar (1917–1971) bio je jedan od najznačajnijih bosanskohercegovačkih pesnika XX veka. Rođen u Stocu, u Hercegovini, u porodici koja je poticala iz ugledne muslimanske porodice. Detinjstvo je proveo u Stocu, gde je završio osnovnu školu, a zatim je školovanje nastavio u Mostaru, gde je pohađao gimnaziju. Još kao mladić počeo je da piše poeziju i da se uključuje u književni život.

Dizdar je za vreme Drugog svetskog rata bio u partizanima, a posle rata je obavljao razne kulturne i javne funkcije — bio je urednik više listova, direktor Radio Sarajeva, predsednik Društva književnika BiH. Uređivao je časopis „Pregled" i „Odjek", i bio je jedna od centralnih figura kulturnog života Bosne i Hercegovine. Njegovo najpoznatije delo, zbirka pesama „Kameni spavač", objavljeno je 1964. godine, a „Tvrđava" je objavljena 1970. godine, godinu dana pre njegove smrti.

Dizdarova poezija je sinteza bosanske muslimanske tradicije, stećaka, srednjovekovne bosanske književnosti i modernog pesništva. On je oživljavao motive sa stećaka, srednjovekovnih nadgrobnih spomenika, i unosio ih u moderni pesnički jezik. Njegovo delo je prepoznato kao jedno od najautentičnijih u srpskoj i bosanskohercegovačkoj književnosti. Umro je u Sarajevu 1971. godine.

„Tvrđava" je zbirka pesama koja se sastoji iz nekoliko ciklusa, a središnji motiv je tvrđava — kao fizička građevina i kao duhovni simbol. Tvrđava je mesto zatvora, mesto odbrane, ali i mesto unutrašnjeg sučeljavanja sa sobom i sa svetom. Pesme su pisane u različitim formama, od slobodnog stiha do proznih umetaka, a prožete su motivima smrti, pamćenja, zemlje i kamena.

Prvi ciklus pesama uvodi motiv tvrđave kao mesta zatvora i patnje. Lirski subjekt je zatvorenik, čovek koji je zarobljen u tvrđavi i koji razmišlja o svojoj sudbini. Zatvor je metafora za ljudsku egzistenciju — čovek je uvek zarobljenik, bilo u tvrđavi, bilo u svetu, bilo u sopstvenoj svesti. Pesme su ispunjene slikama kamena, zidova, ćelija, ali i nadom i čežnjom za slobodom.

Središnji deo zbirke donosi pesme koje se bave odnosom pojedinca i zajednice, pojedinca i istorije. Lirski subjekt razmišlja o tome kako istorija oblikuje ljudsku sudbinu, kako narod pamti i zaboravlja, i kako se identitet gradi kroz odnos prema prošlosti. Dizdar koristi motive stećaka — srednjovekovnih nadgrobnih spomenika — kao simbola pamćenja i trajanja.

U pesmama se javljaju likovi iz bosanske prošlosti — vladari, monasi, ratnici, obični ljudi — ali i savremeni likovi, zatvorenici i saputnici. Dizdar ne pravi oštru granicu između prošlosti i sadašnjosti — za njega su oni jedna celina, jer pamćenje povezuje mrtve i žive. Pesme su ispunjene slikama zemlje, kamena, vode i neba, i prožete su osećajem pripadnosti bosanskoj zemlji.

Završni deo zbirke donosi pesme koje govore o smrti i o prevazilaženju smrti kroz pamćenje. Lirski subjekt razmišlja o tome kako smrt nije kraj, jer onaj ko je pamćen živi. Stećci su simbol tog pamćenja — oni su svedoci prošlosti koji i dalje govore, i koji povezuju žive i mrtve. Zbirka se završava tonom pomirenja sa smrću, ali i sa verom u trajanje kroz pamćenje.

Lirski subjekt je središnji „lik" zbirke. On je zatvorenik, ali i svedok, pamtilac i mislilac. Njegov glas je glas pojedinca koji razmišlja o svojoj sudbini, ali i o sudbini naroda i zemlje. On je istovremeno ličan i kolektivan — govori u svoje ime, ali i u ime svih onih koji su prošli kroz tvrđavu života.

Stari Bosna kao kolektivni lik pojavljuje se kroz motive stećaka, srednjovekovnih vladara i običnih ljudi. Dizdar oživljava bosansku prošlost, donosi glasove iz grobova i sa stećaka, i čini ih deo savremenog iskustva. Stara Bosna je oličenje pamćenja koje odbija da bude zaboravljeno.

Stećak je simbolički lik — nadgrobni spomenik koji govori. Stećci su za Dizdara most između svetova, mrtvih i živih, prošlosti i sadašnjosti. Oni su svedoci da su ljudi postojali, da su patili, da su voleli, i da su umrli, ali da njihovo pamćenje živi.

Središnja tema „Tvrđave" jeste odnos između slobode i zarobljenosti. Tvrđava je simbol zarobljenosti — fizičke, duhovne, istorijske. Ali Dizdar pokazuje da je i u zatvoru moguće naći unutrašnju slobodu, kroz pamćenje, kroz reč, kroz odnos prema zemlji i precima.

Motiv pamćenja i zaborava je ključan. Dizdar slavi pamćenje kao jedini način da se prevaziđe smrt i prolaznost. Stećci su simboli pamćenja — oni govore i posle smrti, i oni povezuju generacije. Zaborav je, za Dizdara, najveće zlo, jer on briše identitet i briše ljudskost.

Motiv zemlje i kamena provlači se kroz ceo zbirku. Zemlja je majka, kamen je svedok. Dizdar povezuje čoveka sa zemljom iz koje je potekao i u koju će se vratiti, i sa kamenom koji pamti i svedoči. Ovaj motiv je izraz duboke pripadnosti bosanskoj zemlji i njenom krajoliku.

Motiv smrti i večnosti je filozofski sloj zbirke. Dizdar razmišlja o smrti ne kao o kraju, već kao o prelazu. Smrt je deo života, a pamćenje je način da se smrt prevaziđe. Stećci su dokaz da mrtvi nisu nestali, već da žive u pamćenju i u kamenu.

Glavna poruka dela jeste da pamćenje pobeđuje smrt i da je čovek slobodan samo ako pamti. Dizdar poručuje da je tvrđava života mesto patnje, ali da se kroz pamćenje, kroz reč i kroz odnos prema precima, može naći unutrašnja sloboda. Zbirka je himna bosanskom pamćenju i poziv da se ne zaboravi prošlost, jer u njoj leži identitet i dostojanstvo. „Tvrđava" je pesnički spomenik svima koji su prošli kroz tvrđavu života i koji su ostavili trag u kamenu i u reči.