Na Drini ćuprija

Ivo Andrić rođen je 9. oktobra 1892. godine u Dolcu, mestu blizu Travnika, u tadašnjoj Austro-Ugarskoj monarhiji. Detinjstvo je proveo u Višegradu, gradu na reci Drini, čija će ćuprija — čuveni Most Mehmed-paše Sokolovića — postati simbol i središnji motiv njegovog najpoznatijeg dela. Andrić je rano ostao bez oca, pa ga je odgajila majka Katarina, uz pomoć rodbine. Školovao se u Sarajevu, Zagrebu, Beču, Krakovu i Gracu, gde je studirao književnost i istoriju.

Kao mladić, Andrić se pridružio naprednom omladinskom pokretu Mlada Bosna i bio je uhapšen 1914. godine zbog veza sa organizacijom koja je stajala iza atentata na Franju Ferdinanda. Bio je interniran u Austro-Ugarskoj tokom Prvog svetskog rata, a zatim je pušten i nastavio školovanje. Posle rata je diplomirao u Gracu i započeo diplomatsku karijeru u službi Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Službovao je u Rimu, Madridu, Ženevi i Berlinu, gde ga je zatekao Drugi svetski rat.

Tokom rata, povučen u Beograd, Andrić je napisao svoja tri najpoznatija romana — „Na Drini ćuprija", „Travnička hronika" i „Gospođica" — koji su objavljeni 1945. godine. Posle rata je bio visoki funkcioner u novoj državi, poslanik i predsednik Saveza književnih udruženja. Godine 1961. dobio je Nobelovu nagradu za književnost „za epnu snagu kojom je obuhvatio motive i ljudske sudbine iz istorije svoje zemlje". Umro je 13. marta 1975. godine u Beogradu.

Roman „Na Drini ćuprija" obuhvata četiri veka istorije Bosne, od izgradnje mosta na Drini u Višegradu sredinom XVI veka do Prvog svetskog rata, prateći sudbine brojnih likova koji žive u senci te kamene građevine. Most je središnji simbol i nepromenljivi svedok istorije, dok se ljudi i vlasti smenjuju, a on stoji i povezuje dve obale, dve kulture, dva sveta.

Radnja počinje istorijskom epizodom izgradnje mosta po naređenju Mehmed-paše Sokolovića, velikog vezira Osmanskog carstva, koji je kao dečak odveden iz sela Sokolovići i prešao na islam. Most je podigao arhitekta Kodža Mimar Sinan, a izgradnja je trajala godinama i bila praćena teškim radom i stradanjem radnika. Kada je most završen, on postaje centar života u kasabi — preko njega se trguje, njegova ćuprija je mesto susreta, a ispod njegovih lukova teče reka Drina, nepromenljiva i ravnodušna prema ljudskim sudbinama.

Kroz vekove, Andrić prati život u kasabi: turske age, srpske trgovce, jevrejske trgovce, seoske sirotinje, kafedžije i zanatlije. U XVII veku, na mostu se javlja „lepa Ali-begova kći", koja sklapa brak sa hrišćaninom, što izaziva sukob i osvetu njenog brata. U XVIII veku, kroz kasabu prolaze kuge i nemiri, a most je mesto gde se javljaju natpisi i znakovi koji se tumače kao zloslutna upozorenja. U XIX veku, sa dolaskom nove austrijske vlasti, kasaba se menja — otvaraju se konsulati, pojavljuju se novi ljudi i novi običaji, a na mostu se javljaju prve demonstracije i politički nemiri.

Središnji deo romana posvećen je liku Ali-šeher-rije, lepe jevrejske devojke koja je zaljubljena u mladog hrišćanina, ali je udaju za bogatog Jevrejina. Njen život je obeležen patnjom i potčinjenošću mužu, a na kraju se ona udavi u Drini, bacivši se sa mosta — što postaje jedna od najpotresnijih scena romana.

Završni deo romana odvija se uoči i tokom Prvog svetskog rata. Austrijske vlasti odlučuju da na most postave šine za uskotračnu železnicu, što izaziva otpor stanovništva. Kada izbije rat, most postaje strateški objekat — preko njega se povlače trupe, a na kraju ga same austrijske vlasti miniraju, strahujući da ne padne u ruke neprijatelju. Poslednja scena romana je vizija uništenog mosta, čije rušenje simboliše kraj jedne epohe i slom starog poretka.

Mehmed-paša Sokolović jeste istorijska ličnost i pokretač izgradnje mosta. Kao dečak odveden u janjičare, on se uzdigao do najvišeg položaja u carstvu, ali nikada nije zaboravio svoj zavičaj. Most je njegov dar rodnoj zemlji, ali i pokušaj da prevaziđe podelu koju je sam doživeo — podelu između hrišćanstva i islama, između zavičaja i carstva. Njegov lik je simbol moći, ambicije i melanholične nostalgije.

Ali-šeher-rija (lepa Ali-begova kći) jeste lik iz XVII veka, devojka koja se zaljubljuje u hrišćanina i čija se sudbina završava tragično. Njena priča je simbol nemogućnosti prevazilaženja granica koje nameću vera, običaj i društvo. Ona je žrtva podela koje most pokušava da poveže, ali ne može da izbriše.

Radosav „Rade Kafedžija" jeste lik iz XIX veka, kafedžija koji drži kafanu pored mosta. On je narator kasabinskog života, posmatrač koji beleži promene i svedok nemira koji donosi nova vremena. Kroz njegove oči vidimo kako se menja život u kasabi i kako stari poredak ustupa mesto modernom dobu.

Most je, u određenom smislu, glavni lik romana. Nepromenljiv, tih, ravnodušan prema ljudskim strastima i istorijskim previranjima, on je simbol trajanja, ali i nemogućnosti da se trajno povežu svetovi koji su suštinski različiti. Most gleda i pamti, ali ne sudi.

Središnja tema romana jeste odnos između trajanja i promene. Most je nepromenljiv, dok se ljudi, vlasti i carstva smenjuju. Andrić kroz jedan simbol — ćupriju — prikazuje čitavu istoriju, sa svim njenim nasiljem, strastima, uzdizanjima i padovima. Most je svedok, ali i sudija, jer njegova nepromenljivost naglašava prolaznost svega ljudskog.

Motiv granice i povezivanja je ključan: most povezuje dve obale, ali i podeljuje — Istok i Zapad, islam i hrišćanstvo, Turska i Evropa. Uprkos povezivanju, granice ostaju i često se pretvaraju u sukobe. Andrić pokazuje da most može da poveže geografiju, ali ne i ljudske duše.

Motiv sudbine i ravnodušnosti provlači se kroz ceo roman. Reka Drina teče neprekidno, ravnodušna prema ljudskim sudbinama, a most stoji kao kameni svedok koji ne može da pomogne onima koji stradaju. Ljudi su bačeni u istoriju koju ne razumeju i kojom ne mogu da upravljaju.

Glavna poruka dela jeste da istorija neumoljivo menja sve, ali da ljudsko trajanje leži u pamćenju, u nepromenljivim simbolima koji nadžive pojedinca. Most je Andrićev simbol te melanholične istine: on povezuje i deli, pamti i ćuti, i na kraju, kada ga ruše, sa njim pada i ceo jedan svet. Roman sugeriše da ljudska patnja i napor nisu uzaludni samo ako se pamte — jer pamćenje je jedino što može da se suprotstavi zaboravu koji donosi vreme.