Gorski vijenac

Petar II Petrović Njegoš (1813–1851) bio je vladika crnogorski, pesnik i mislilac, jedan od najznačajnijih srpskih pisaca XIX veka. Rođen je u Njegušima, u porodici Petrovića, koja je dala više crnogorskih vladika. Još kao dečak je bio određen za naslednika svog strica, vladike Petra I, pa je obrazovan u manastirima i pripreman za crkvenu i državničku ulogu. Na presto je stupio 1830. godine, posle smrti strica, i vladao je Crnom Gorom do svoje smrti.

Njegoš je bio ne samo duhovni već i svetovni vladar Crne Gore, koja je u njegovo vreme bila siromašna, podeljena i pod stalnom pretnjom Osmanskog carstva. On je pokušao da ujedini plemena, da stvori državne institucije i da odbrani crnogorsku slobodu. U tu svrhu je osnovao senat, uveo poreze, i pokušao da stvori stajaću vojsku. Njegova vladavina je bila obeležena unutrašnjim sukobima između plemena i spoljnom borbom protiv Turaka.

Kao pesnik, Njegoš je napisao nekoliko dela, među kojima se ističu „Luča mikrokozma", „Gorski vijenac" i „Lažni car Šćepan Mali". Njegovo delo je sinteza narodne poezije, evropske filozofije i pravoslavne duhovnosti. Njegoš je bolovao od tuberkuloze i putovao u Italiju u potrazi za lekom, ali je preminuo 1851. godine u Cetinju, u 38. godini života. Sahranjen je najpre u Cetinjskom manastiru, a zatim na Jezerskom vrhu Lovćena, u mauzoleju koji je kasnije izgradio Ivan Meštrović.

„Gorski vijenac" je spjev napisan u obliku dramske poeme, objavljen 1847. godine u Beču. Radnja se zasniva na istorijskom događaju iz crnogorske prošlosti — tzv. istrizi poturica, odnosno istrebljenju poturčenih Crnogoraca početkom XVIII veka, za vreme vladike Danila. Spjev počinje posvetom „Svetom Petru Cetinjskom", a zatim sledi dramatski prikaz događaja.

Radnja se odvija na Crnogorskom zboru, gde se okupljaju crnogorski plemeći i vladika Danilo. Crna Gora je u teškom položaju — podeljena između odanih hrišćanstvu i onih koji su prešli na islam, pod stalnom pretnjom turske invazije. Vladika Danilo razmišlja o sudbini svog naroda i o tome kako da sačuva crnogorsku slobodu i veru. On vidi da je podela među Crnogorcima najveći neprijatelj slobode, i odlučuje da preduzme drastičan korak — istrebljenje poturica, onih Crnogoraca koji su prešli na islam i koji se smatraju izdajnicima vere i naroda.

Na zboru govore različiti likovi — vladika Danilo, iguman Stefan, seljak Vuk, i drugi. Njihovi govori su filozofski i retorički, raspravljaju o slobodi, veri, sudbini, pravdi i o odnosu prema zulumu. Vladika Danilo izgovara čuvene stihove o zlu i o tome kako se nosi sa teškim odlukama. Iguman Stefan poziva na jedinstvo i na odbranu vere, dok seljak Vuk predstavlja glas naroda — patničkog, ponosnog, ali i spremnog na žrtvu.

Središnji trenutak spjeva jeste odluka o istrebljenju poturica. Iako ga muči savest, vladika Danilo odlučuje da to mora biti učinjeno radi opstanka naroda. Noć pred pokolj, on razmišlja o svojoj odluci i o tome da li je pravedna. U čuvenom monologu, on pita Boga za oproštaj i izgovara reči o težini vlasti i o bremenu odlučivanja o životima.

Pokolj je opisan sažeto, ali snažno. Poturice su pobijene, a crnogorski narod je, po rečima spjeva, „očišćen" od izdajnika. Spjev se završava slavljem slobode i pozivom na jedinstvo. Vladika Danilo, iako opterećen svojom odlukom, vidi u njoj nužnost — cenu slobode koja se plaća krvlju i žrtvom. Završni stihovi su himna crnogorskom jedinstvu i slobodi.

Vladika Danilo je središnji lik spjeva, iako nije jedini glas. On je duhovni i svetovni vođa Crne Gore, nosilac najteže odluke — istrebljenja poturica. Njegov lik je složen: on je i pastir koji brine o svom narodu, i vladar koji mora da donosi surove odluke. Njegovi monolozi su filozofski, ispunjeni razmišljanjima o zlu, slobodi i pravdi. On je tragičan lik jer shvata da sloboda zahteva žrtvu, ali ga ta žrtva muči.

Iguman Stefan je monah i savetnik vladike Danila. On predstavlja duhovnu stranu borbe — poziva na jedinstvo, na veru i na odbranu hrišćanstva. Njegovi govori su retorički i nadahnuti, puni biblijskih aluzija i poziva na žrtvu. On je glas pravoslavne svesti u spjevu.

Seljak Vuk je glas naroda. Njegovi govori su jednostavniji, direktniji, i izražavaju patnju i ponos običnog crnogorskog čoveka. On govori o turskom zulumu, o siromaštvu i o teškoj sudbini naroda. Njegov lik je most između visoke retorike vladike i igumana i stvarnosti naroda.

Poturice su, iako ne individualizovane, važan „lik" spjeva. Oni su Crnogorci koji su prešli na islam i koji se smatraju izdajnicima. Njihova sudbina je tragična jer su žrtve istorijskih okolnosti — podeljeni između dve vere i dva sveta, na kraju stradaju od sopstvenog naroda.

Središnja tema „Gorskog vijenca" jeste sloboda i cena slobode. Njegoš slavi crnogorsku slobodu, ali pokazuje da ona nije dar, već plod žrtve i borbe. Sloboda se dobija krvlju, a njeno očuvanje zahteva jedinstvo i odricanje. Spjev je himna slobodi, ali i podsećanje na njenu cenu.

Motiv vere i naroda je neraskidivo povezan. Hrišćanstvo je osnov crnogorskog identiteta, a otpor islamizaciji je istovremeno otpor političkoj dominaciji Osmanskog carstva. Njegoš ne pravi razliku između verskog i nacionalnog — za njega su oni jedno, i odbrana vere je odbrana naroda.

Motiv žrtve i mučeništva provlači se kroz ceo spjev. Crnogorski narod je prikazan kao mučenički narod, koji stradalnošću zaslužuje slobodu. Vladika Danilo je takođe mučenik — on nosi breme odluke koja ga muči, ali je prihvata radi naroda.

Motiv zla i pravde je filozofski sloj spjeva. Njegoš razmišlja o prirodi zla, o tome da li je nasilje opravdano ako služi slobodi, i o odnosu između ljudske pravde i božanske. Vladika Danilo pita Boga za oproštaj, znajući da je njegova odluka nasilna, ali nužna.

Glavna poruka dela jeste da sloboda je najviša vrednost i da se ona brani jedinstvom, verom i žrtvom. Njegoš poručuje da sloboda nije pasivno stanje, već stalna borba, i da narod koji želi da bude slobodan mora biti spreman na žrtvu. Ali spjev takođe nosi melankoličan ton — svest da sloboda ima cenu koja se plaća krvlju, i da vlasti nose breme odluka koje muče savest. „Gorski vijenac" je istovremeno himna i tužbalica — slava slobodi i plač nad njenom cenom.